Pfalz - Weingut Weegmüller

Dag 2 – maandag 26 oktober
Een zware wandeling vandaag: 20 kilometer lang, met een hoogteverschil van 500 meter. En daarna nog wijnproeven….
De start was prachtig, langs de rand van wijngaard en bos. We liepen door de Lage Ungeheuer, waar Polen de wijngaarden aan het opruimen waren en een snoeimachine het eerste voorbereidende werk deed. Ons pad leidde langs diverse wijngaarden het bos en het gebergte in. We volgden de loop van een beekje, klommen fors en daalden vervolgens weer af naar het Forsthaus Benjetal voor een koffiestop. De eigenaar is ook slager en maakt onder andere worst van het wild dat de jagers schieten. Van dit ‘boshuis’ klommen we naar het Weinbiethaus (de betekenis van de naam heb ik nog niet kunnen achterhalen), langs prachtige valleien met mooie herfstkleuren. De lunch bestond uit zuurdesembrood, diverse soorten kaas en een biertje! Na de lunch leidde de afdaling ons door het bos naar Gimmeldingen, een traditioneel wijnmakersdorp. We bezochten er Weingut Thomas Steigelmann. Daarna ging de wandeling verder naar Haardt, langs grote namen als Müller-Catoir. Ons einddoel was Weingut Weegmüller (waar we ook een groep Nederlandse vinologen tegenkwamen).


Bouquetsorten
Bij Weegmüller had Jeanette opnieuw een zeer bijzondere proeverij georganiseerd. Alleen aromatische druivenrassen mochten aan bod komen, in het Duits de zogenaamde ‘Bouquetsorten’.
Negen wijnen stonden voor ons klaar, en ze werden gepresenteerd door Stephanie Weegmüller-Scherr, keldermeester en eigenaresse van het domein, samen met haar echtgenoot. Stephanie is een van de weinige vrouwen in het vak, tenminste, van haar generatie. Zoals ze vertelde: ‘Tegenwoordig is het voor jonge meiden veel gewoner om een wijnopleiding te volgen. Toen ik twintig jaar geleden begon, was ik bijna de enige. Nu zijn het er veel meer, maar in de kelder zelf zijn vrouwen nog steeds op de vingers van één hand te tellen.’ Stephanie wordt ook geportretteerd in het prachtige boek Weinfrauen.
Meer vrouwen zijn betrokken bij het Weingut Weegmüller: dochter Catharina is Ortsprinzessin van dit jaar, wat inhoudt dat zij diverse representatieve taken op zich moet nemen, zoals wijnproeverijen leiden. Stephanie’s zus Gabriella is verantwoordelijk voor verkoop en klantrelaties.
Weingut Weegmüller staat bekend om zowel zijn droge wijnen als zijn mooie edelzoete, vooral ook van diezelfde aromatische soorten.

Proeflijst

• 2008 Rosé: prettige lunchwijn, met iets restzoet. Een rosé moet vooral fruitig zijn, aldus Stephanie.
• 2008 Weisser Burgunder trocken: vol en mild, met een geur die me aan Gewürztraminer deed denken (gelukkig werd ik hierin ondersteund door de andere aanwezige vinoloog). Een wijn van een zandbodem, waardoor de zuren niet heel uitgesproken waren.
• 2008 Cuvée Fleur: assemblage van riesling, silvaner en gewürztraminer. Gemischter Satz dus, zoals het vroeger gebeurde. Deze wijn is dan ook gemaakt ter ere van overgrootmoeder Fleur, die in 2007 100 jaar geworden zou zijn. Een heerlijke picknickwijn, die ik ’s zomers best graag op voorraad wil hebben. Tikje restzoet.
• 2008 Scheurebe, trockenes Gesmacksbild: wijn heeft 1 gram restsuiker te veel ten opzichte van de zuurgraad om ‘trocken’ te mogen heten. Smaakt toch uitermate droog. In de neus kruisbessen, grapefruit. In de mond vol en prikkelend, met hoge zuren en een afdronk die je mond schoon achterlaat. Bij blindproeverijen schijnt hij voor Sauvignon Blanc te worden aangezien.
• 2007 Haardter Herrenletten Grauburgunder trocken, Alte Reben: mooie kruidige volle wijn, heel elegant. Niet wat ik van een Pinot Gris gewend ben, heel verrassend.
• 2007 Haardter Bürgergarten Gewürztraminer trocken, Alte Reben: stokken zijn geplant door Stephanie zelf, rond 1980. Deze Bouquetsorten zijn dan ook Stephanie’s passie. Gewürztraminer ruikt echt naar rozen (naar een oude theeroossoort, Gloria Dei, aldus Stephanie).
• 2008 Herrenletten Scheurebe Spätlese: opnieuw een wijn met schroefdop! Stephanie vertelt dat zij alles sinds kort bottelen met schroefdop, tot en met de Trockenbeerenauslese toe. Kurk heeft voor hen helemaal afgedaan. Over tien jaar zien ze wel wat schroefdop met wijnen die langer liggen doet… Prachtige wijn, geur van rijp geel fruit, bittertje (grapefruit) in de afdronk, goed te combineren bij (roodschimmel) kaas.
• 2007 Mandelring Rieslaner Spätlese: Rieslaner is een kruising van riesling en silvaner. We roken typische Rieslingaroma’s en troffen ook de hoge zuren aan.
• 2007 Haardter Mandelring Scheurebe Auslese: niets meer genoteerd ;-) Vermoeidheid was toegeslagen. Wel een mooie wijn, veel grapefruittonen.

Mijn favorieten van de avond: 2008 Herrenletten Scheurebe Spätlese en Cuvée Fleur. Voor de prijzen hoef je deze fantastische wijnen zeker niet te laten. Waar haal je nu zo’n mooie Spätlese voor € 10,50? De wijnen van Weegmüller worden geïmporteerd door AWWijn.

Nagekomen bericht: een lezer wijst mij erop dat de Cuvée Fleur strikt genomen geen Gemischter Satz is. Dit houdt namelijk in dat de druiven ook door elkaar in de wijngaard staan. Dat is hier niet het geval. De Cuvée Fleur wil echter wel terugverwijzen naar de tijd van de Gemischter Satz, toen diverse druivenrassen nog wel samen in de wijngaard stonden.

Pfalz - Dr. Bürklin-Wolf

Zo, tijd om nog eens even wat aandacht te besteden aan de wijnmakers van de Pfalz. Want wat heb ik er mooie wijnen geproefd. Jeanette Bruining, de organisator van de wijnwandeltocht, had iedere dag voor ons een bijzondere proeverij georganiseerd, die ik in een aantal artikelen zal beschrijven.

Dag 1 – zondag 25 oktober
Na het dumpen van de koffer restte mij nog net een half uurtje om de wandelschoenen aan te trekken: we gingen om 14 uur onmiddellijk op pad, de wijngaarden en het Haardtgebergte in. De 16 man en vrouw zetten er een stevig tempo in. Eerst door het vriendelijke Forst, waar de Weinstrasse dwars door het dorp loopt en de wijngoederen zich aaneenrijgen. Dan door beroemde wijngaarden als Jesuitengarden, Kirchenstuck, Ungeheuer en Freudenstuck. Na een stevig klim, onder andere langs een oude basaltgroeve en dwars door het bos, arriveerden we in de ruïneWachenberg. De koele Riesling smaakte er uitstekend..

Na een steile afdaling liepen we door het dorpje Wachenheim in de avondschemering naar het Weingut Dr. Bürklin-Wolf, waar we vervolgens zeer professioneel werden onthaald. In de stijlvolle ontvangstruimte was de proeftafel al voor ons gedekt. Heerlijk, een proeverij waarbij je zittend mag genieten. Dat is wat mij betreft essentieel om aandachtig je 'werk' te kunnen doen. Het glaasje Ortswein (Wachenheimer Riesling 2008) ging er wel in: een prettige, mineralige wijn met veel frisse zuren. Helaas bleken mijn proefvaardigheden die dag gehinderd door het hoestmedicijn dat ik de afgelopen dagen tegen de kriebelhoest had genomen. Een echt goed oordeel vormen over de wijnen van Bürklin-Wolf (BW) kon ik dan ook niet.

Vatenkelder
Het korte bezoekje aan de vatenkelder was als altijd erg leuk. BW werkt vooral met gisting op grote houden vaten voor de Riesling, die dan ook nog lustig stonden te ploppen. Overal staken de watersloten omhoog en in de kelders ging de lucht van gist. De houten vaten worden wel gecontroleerd op temperatuur: koelelementen zijn ingebracht, zodat de most op temperaturen onder de 20 graden kan blijven. BW is de afgelopen jaren overgeschakeld op biodynamie; in 2008 hebben ze een erkenning gekregen van Biodyvin. Dit jaar, 2009, was, vanwege die omschakeling, voor het eerst de gisting spontaan op gang gekomen. Dit betekent dat er geen gist aan de Rieslings is toegevoegd, maar dat de gisten die op de druivenschillen zaten, voldoende waren om de alcoholische fermentatie op gang te brengen. Tom Benns, verkoopleider en onze gids, was er erg trots op.


BW gebruikt overigens voor haar Riesling een eigen classificatiesysteem. Grand Cru (GC) en Premier Cru. Het bedrijf is lid van de VDP, maar hanteert desondanks niet de term Grosses Gewächs. Wat mij betreft is dit onnodig ingewikkeld doen, maar Benns wist met verve te vertellen waarom BW toch gekozen heeft voor een eigen systeem. Mij overtuigde het niet.

Hohenmorgen en Ungeheuer
Maar zoals altijd gaat het natuurlijk om de wijnen: we proefden er nog zeven, allemaal Riesling, en als achtste een Pinot Noir. Jeanette had ervoor gezorgd dat we telkens van één en hetzelfde jaar maar van twee verschillende Lagen een wijn proefden. Zo stond er een 2008 Wachenheimer Rechbächel PC tegenover een 2008 Rupertsberger Hoheburg PC en een 2001 Hohenmorgen GC tegenover een 2001 Ungeheuer GC. Ondanks het hoestmedicijn kon ik gelukkig het verschil ruiken en proeven tussen bijvoorbeeld de akker Hohenmorgen en de akker Ungeheuer. De Hohenmorgen was al wat verder ontwikkeld, rook naar toffee en appeltjes en had een wat korte afdronk. De Ungeheuer rook naar anijs (zo’n blokje voor de anijsmelk), was nog heel fris en had een ellenlange afdronk. Het was duidelijk de betere wijn, met een heel andere terroir dan de Hohenmorgen. De bodem van Ungeheuer bestaat uit kalk en basalt, een vulkanische gesteente. De Hohenmorgen bevat naast kalk vooral zandsteen.
Een echte favoriet kwam er voor mij niet uit deze proeverij, maar dat kan ook de invloed van het hoestmedicijn zijn.
Of het moet misschien de Forster Riesling Auslese 2008 zijn. Daar ging een flesje van mee naar huis!

Wine Future Live

Tsjonge, dat waren twee hectische dagen! In Logroño in Spanje werd een conferentie gehouden over de toekomst van wijn, Wine Future, en ik was erbij. Nee, helaas niet live, maar wel dankzij een live blog opgezet door Catavino! Ryan en Gabriella Opaz, samen met een aantal anderen, deden live verslag van ALLE presentaties, inclusief de grote proeverij die ’s avonds door Robert Parker werd geleid.

Wat er allemaal werd gezegd, bleek voor een groot deel teleurstellend. Gelukkig waren er boeiende sprekers als Gary Vaynerchuk, Robert Joseph, Jancis Robinson en Miguel Torres, zoveel heb ik inmiddels wel begrepen. Maar een groot deel van de wijnwereld lijkt wat de toekomst betreft erg goed te zijn in een spelletje kop in het zand steken….

Maar laat ik daar verder geen uitspraken over doen. De resumés en samenvattingen die de komende dagen van Wine Future op de diverse blogs zullen verschijnen zijn waarschijnlijk beter om een indruk op te doen van de conferentie.

Wat ik hier wil doorgeven is mijn enthousiasme over deze vorm van communicatie! Het is toch ongelooflijk dat een paar liefhebbers op een conferentie in Spanje de rest van de wereld op de hoogte houden van wat er gebeurt, live, en dat je bovendien ook nog eens mee kunt doen en commentaar kunt leveren door op Twitter een reactie te geven.
Op deze manier had ik contact met zowel de mensen in Spanje, maar ook met bloggers in de VS én met onze eigen Cuno van ’t Hoff, die ook op de conferentie aanwezig was.

Dank je Ryan, Gabriella, ThirstforWine en alle anderen die dit mogelijk hebben gemaakt. Dit heeft mijn visie op bloggen en kennis delen weer aangescherpt en bijgesteld. Ik ben nog druk aan het verwerken wat ik allemaal heb gelezen en beleefd. Waarschijnlijk zal ik er nog wel eens op terugkomen.

Nalezen wat er gisteren en vandaag allemaal gebeurde op Wine Future? Dat kan op Catavino.net/Wine Future Live

Foto: van Vivanco Wine Culture

Mensen maken de wijn

Een van de treffendste ervaringen in de Pfalz vond ik het verschil in uitstraling en sfeer bij de producenten die we bezochten. Ze maken allemaal prachtige wijnen, maar bij de één voelde ik me meer thuis dan bij de ander. Waar dat aan lag? Aan de mensen achter die wijnen! Nergens heb ik zo duidelijk ervaren dat je nog zulke kwalitatieve wijn kunt maken en nog zo’n chique ontvangstkamer kunt hebben, maar dat ook de mens die de wijn toelicht en het verhaal wat erbij vertelt wordt, ertoe doet.

Een goed voorbeeld is ons bezoekje aan Weingut Thomas Steigelmann in Gimmeldingen. Geen wijndomein dat in de GaultMillau voorkomt, maar wel één met een zeer sappige, smakelijke Portugieser van 60 jaar oude stokken. Zeer hartelijk werden we er ontvangen door de oudste generatie Steigelmann, die het roer eigenlijk al overgedragen heeft aan de volgende. Enigszins onwennig maar met veel passie deed de 70-jarige Herr Steigelmann zijn verhaal, en nam ons allemaal voor zich in. Weingut Steigelmann ontving ons niet in een mooi proefkamer ingericht met antiek, maar gewoon op de binnenplaats, aan een lange schragentafel. Ons plezier was er niet minder om!

Een vergelijkbare ervaring had ik op mijn privébezoek aan Weingut Gabel in Herxheim. Rianne Gabel is van geboorte Nederlandse, en via de Vrouwen in de wijn hadden wij al eens contact gelegd. Zij nodigde mij uit langs te komen en haalde mij op halverwege de derde wandeldag, toen de rest van de groep aan de lunch ging bij een ander Weingut.
Ik maakte kennis met haar en haar man Wolfgang, lunchte in de keuken, proefde de wijnen, zag de cuves en bezocht met Wolfgang de wijngaarden. Nergens heb ik mij meer op mijn gemak gevoeld dan bij dit wijngoed. En hoewel het bedrijf niet in de GaultMillau staan en niet aangesloten is bij prestigieuze clubs als de VDP, heb ik toch genoten van de wijnen.


Zo was daar bijvoorbeeld de Gabel Secco, een wijn gemaakt door de zoon des huizes die nog een wijnopleiding volgt. Gemaakt van rivaner, kerner en scheurebe, met een heel frisse smaak van rijp geel fruit: een perfect zomers terrasdrankje! De fles is afgesloten met een kroonkurk, aangezien de druk in een Secco veel lager is dan in een Sekt. Daardoor is ook de mousse minder heftig dan bij een Sekt.
Gabel jr. wordt, net als zijn zus, die eveneens een wijnopleiding volgt, al volop in het bedrijf betrokken. Deze Secco was niet het enige project van de jongste generatie: een rode wijn met rijping op barriques en een eigen Riesling, de Junge Gabel, behoren tot de wijnen waar broer en zus aan werken.
Ik proefde ook die Junge Gabel 2008, naast een gewone Riesling Classic 2008. Beide waren heerlijk frisse wijnen, maar met duidelijke verschillen. De Junge Gabel kwam dan ook van een bodem met een hoger kalkgehalte en de druiven zijn rijper geoogst dan voor de Riesling Classic van Wolfgang zelf.

Gecharmeerd was ik ook van de Gabel Pinot Rosé Brut 2007, een van de eerste vrolijke Sekts die ik heb geproefd. Gemaakt volgens de traditionele champagne-methode, met een mooie neus van zacht rood fruit en heel licht wat gist. In de mond zacht en rond, met een mooie balans en een aangename mousse. Jammer dat ik niet met eigen auto naar de Pfalz was gekomen.

Hoewel de familie een grote (misschien wel een te grote, wordt zelf ook toegegeven) range aan rode wijnen maakt, heb ik die niet geproefd. Wel mocht ik nog genieten van een aantal edelzoete wijnen, de grote passie van Wolfgang. Ik proefde een heerlijke Scheurebe Auslese 2007 en een even smakelijke Riesling Auslese 2006. Eerder deze week beschreef ik al de Riesling Auslese 1992.
Wolfgang legde me uit waarom hij zo van deze zoete wijnen houdt. ‘Het zijn wijnen om na te laten aan de volgende generaties; om een schatkelder mee te vullen, zodat je je kinderen iets nalaat om van te genieten en zodat zij zich jou in die wijnen herinneren. Het is erfgoed, iets wat de wijnboer nalaat aan het nageslacht.’ Een prachtige gedachte!

Na een bliksembezoekje aan de Gästeweinberg, waar particulieren een eigen wijnstok kunnen pachten, was het al weer tijd om naar het volgende wijndomein te gaan. Het bezoek was veel te kort geweest, maar ik heb er veel geleerd en prettige mensen leren kennen. Het was het bezoek dat me het meest heeft geraakt, hoe aangenaam de andere proeverijen (waarover later meer) ook waren! Wijn mag dan gemaakt worden in de wijngaard, volgens velen, maar de mens erachter is toch altijd een niet te onderschatten én bepalende factor.

De wijnen van Weingut Gabel zijn verkrijgbaar bij Wijnhuis Oktober in Breda.

Pompoen met Pinot

Pompoenen zitten regelmatig in onze Odintas in dit seizoen. Ken je de Odintas? Voor een vast abonnementsbedrag staat wekelijks een tas met seizoensgroenten voor je klaar bij je vaste groentehandel. Wat erin zit, is iedere week weer een verrassing, maar je kunt er prima een week avondeten mee plannen.
Onlangs serveerden we dankzij de oranje pompoen in die tas een heerlijke pompoenschotel uit de oven, met gehakt, gedroogde abrikoos en rijst, tijdens een gezellig vrijdagavondetentje met een vriendin. De schotel werd op smaak gemaakt met kerrie en room.

Zachte, zoete pompoen
Maar wat erbij te schenken? Pompoen vind ik zelf altijd een lastig ingrediënt, met zijn zachte structuur en zoetige smaak. Een frisse maar toch volle witte wijn met een tikje zoet leek me wel een goede combinatie, maar dan wel één met genoeg zuren om een beetje balans te bieden aan al dat ‘zoetige’.
Toevallig stonden er nog twee flessen pinot uit de Elzas om te proeven. En aangezien Elzas-wijnen er om bekend staan toch wel regelmatig een tikje zoet te hebben, besloten we ze allebei te serveren. Nummer 1 was een Pinot Blanc 2005 van producent: Marc Kreydenweiss, nummer 2 een Pinot Gris 2007 van Domaine Martin Schaetzel.

Favoriet
Absolute favoriet van de avond bleek vervolgens de Pinot Blanc, zowel bij ons als bij onze gast. Deze wijn bleek uiteindelijk het beste te combineren, terwijl hij toch de minst ‘zoete’ van de twee was. Daar had ik mij dan weer eens in vergist.

De Pinot Gris van Schaetzel is een volle, complexe wijn met restzoet; de Pinot Blanc is eveneens vol en complex, maar veel frisser. Een prima tegenhanger tegen het weëe van de pompoen, het pittige van de kerrie en het zoete van de gedroogde abrikoos.

Bio-dynamisch
Zowel Kreydenweiss als Schaetzel zijn overigens topdomeinen uit de Elzas. Marc Kreydenweiss werkt bio-dynamisch en is gevestigd in de noordelijke Elzas, vlakbij het dorp Andlau. De druiven voor de Pinot Blanc zijn afkomstig van oude stokken, en zijn geoogst in diverse rondgangen door de wijngaard (tri’s). De gisting geschiedt traag op oude bourgognevaten, waarbij het hout niet meer van invloed is op de smaak.
Ook Martin Schaetzel werkt bio-dynamisch, sinds 1997. De Pinot Gris druiven voor deze wijn komen van biodynamische wijngaarden in en om Ammerschwihr, met een bodem van mergel en kalksteen. De wijnen van Schaetzel worden klassiek gevinifieerd met een lang verblijf op het eigen bezinksel. Hierdoor zijn de wijnen beter beschermd tegen oxidatie.

Pinot Blanc van Kreydenweiss is verkrijgbaar bij Heisterkamp Wijnkopers, prijs circa € 13,50
Pinot Gris van Schaetzel is verkrijgbaar bij Wijnkoperij de Gouden Ton, prijs circa € 14,00

Meer weten over wijnen uit de Elzas? Kijk op Vins d'Alsace of Smaakexperience

Foto: Glazen pompoenen gemaakt door studenten van de Rochester Institute of Technology, voor een benefietgala in 2008.

How to open a bottle of champagne...

Het openen van een champagnefles blijft een kunst. Bij Kassa vorig jaar leerde ik al van Meisje van de Slijterij hoe het hoorde, en sindsdien weten onze kids mij zelfs te vertellen: de plop mag eigenlijk nauwelijks te horen zijn.
Mijn gastheer van afgelopen zondag deed het nog weer anders. Let op dit filmpje!

- Folie losmaken;
- Draadijzer (muselet) losdraaien;
- Dan de kurk met folie en al losdraaien.

Staat wel heel nonchalant ;-)

Een verslag van de beginnersproeverij champagne bij Daan Quakernaat volgt snel.

Toevoeging van Daan over het verwijderen van de folie:
"Je moet dus juist niet de Folie losmaken, je moet de folie laten zitten, maar met je nagel het 'oogje' uit de folie breken, dan kun je namelijk het ijzer losdraaien, daarna duw je het ijzer wat uit elkaar, je breekt dan de folie iets. Vervolgens draai je aan de fles en niet aan de kurk, en het geheel schiet er dan automatisch vanaf…."
Waarvan acte!

Het festijn van kaas en wijn

Vrijdag viel het in de bus, het nieuwe boekje van Hans Melissen over kaas en wijn. Met opdracht voorin: Voor Mariëlla, ter inspiratie. En dat heeft gewerkt! Nog diezelfde dag heb ik het ademloos doorgenomen en er zeker inspiratie uit gehaald.

Riesling Auslese met kaas
Er lag een fles 1992 Riesling Auslese Herxheimer Honingsack van Weingut Gabel (Pfalz) klaar, en daar hebben we wat lekkere kaas bij uitgezocht. Hans Melissen suggereerde onder andere Morbier en Munster bij Riesling met zoet. Beide hebben we gekocht bij Stalenhoef op de Twijnstraat, en zaterdagavond als avondmaaltijd met wat lekker brood, een lichte salade en wat droge Spaanse worst genuttigd.


Wat een heerlijke combinatie was dat. De Riesling Auslese, 17 jaar oud, had in de neus de traditionele rijpingstonen van petroleum, in de mond een volle, notige smaak, bijna een tawny port zonder het hoge alcoholpercentage. Nico vond de Auslese iets over zijn top en had hem liever wat jonger geproefd. Ik vond de wijn echter geweldig, en zeker bij de Munster en de Morbier. Dat een 17 jaar oude wijn nog zo kan smaken is altijd weer een wondertje.

Festijn van kaas en wijn
Melissen begint zijn boek Het festijn van kaas & wijn met een leuke analogie over de relatie wijn en kaas. Hij beschrijft het huwelijk van een oom en tante, die regelmatig ruzie zoeken, maar toch ook niet zonder elkaar kunnen. Zo is het met wijn en kaas ook: het lijkt af en toe een helse relatie, maar even later is het weer een match made in heaven. Na de inleiding volgen diverse suggesties voor de combinatie wijn en kaas van koemelk, daarna voor wijn en kaas van geiten- en schapenmelk. Een volgend deel is gewijd aan bekende chefs in Nederland, die hun ideale combinatie van kaas en wijn geven. Tot slot is er een handige index op soort wijn, waarachter dan de passende kazen gegeven worden.
De fotografie is prachtig, de opmaak doeltreffend en passend. Kortom: het ideale feestdagencadeau, al is dat natuurlijk weer erg cliché om op te merken. Maar het is gewoon wel zo.

Kaas in wijn
Ik wil nog even twee opvallende historische citaten rondom kaas en wijn kwijt. Wie er meer over weet, wordt van harte uitgenodigd te reageren! Recent constateerde Lizet Kruyff dat men in de Middeleeuwen, in noordelijke streken, boter toevoegde aan wijn. Zij las deze opmerking in het boek Manger aux Moyen Age van Bruno Laurioux. We zijn er samen nog niet helemaal achter waarom nu boter aan wijn werd toegevoegd.
In het recente nummer van het Nederlandse Slow Food Magazine staat een artikel over de geschiedenis van kaas. Daarin wordt opgemerkt dat de belegeraars van Troje geraspte kaas aan hun wijn toevoegden! Geraspte kaas, boter: het effect zal vergelijkbaar zijn! Waarom deden ze dat? Wat was het effect? Lizet en ik horen het graag.

Hans Melissen, Het festijn van kaas & wijn, € 8,95, te bestellen via www.kaaswijn.nl