Nederlanders en wijn in de 17e eeuw

Onlangs kreeg ik de onderstaande vraag voorgelegd:

"Zuid-Afrika heeft vele mooie wijnhuizen, waarvan sommige dateren uit de vroege 18de eeuw. Vooral Simon van der Stel (Groot Constantia) en diens zoon Willem Adriaan van der Stel (Vergelegen) hebben wijnhuizen gesticht. Maar ik kan mij niet voorstellen dat de Nederlanders een wijnbouwtraditie hadden. Hebt u enig idee hoe deze vroege Nederlanders hiertoe kwamen? Misschien via de Fransen die aan boord van VOC-schepen waren?"

Inderdaad een interessante vraag: hoe kwam het dat vertegenwoordigers van een land zonder noemenswaardige wijnbouwtraditie in Zuid-Afrika zo'n grote nalatenschap op dit terrein hebben achter gelaten?

Dit had alles te maken met de grote rol die de handel in de 17e eeuw in de Nederlanden speelde. De Verenigde Oostindische Compagnie én de Westindische Compagnie waren in die tijd grootste werkgevers van de verenigde provincies. Het land kende een Gouden Eeuw zoals nog nooit tevoren: goederen uit alle hoeken van de wereld kwamen in Rotterdam en Amsterdam aan land en vonden vandaar hun weg naar andere gebieden in Europa.

Een heel belangrijk handelsproduct was wijn. Zo groot was de Nederlandse behoefte aan wijn, dat zij in Bordeaux zelfs een stevige vinger in de pap wisten te kregen: enerzijds waren Nederlandse ingenieurs behulpzaam bij het droogleggen van de moerassen in de Medoc (waarop later weer wijngaarden aangelegd werden), anderzijds wisten Nederlandse handelaren de wijnbouwers in de streek te bewegen meer witte druiven aan te gaan planten, omdat er in de Lage Landen grote vraag was naar zoete witte wijnen. Meer Franse streken danken hun huidige wijntraditie voor een groot deel aan de Nederlandse behoefte aan wijn in de 17e eeuw: bijvoorbeeld de vallei van Layon, ten zuiden van Angers langs de Loire.

De Cognacindustrie in de Charente heeft zijn oorsprong eveneens in de behoefte van Nederlandse handelaren aan wijn en gedistilleerde dranken. Deze laatste konden immers veel langer goed gehouden worden dan wijn, ook aan bord van de VOC en WIC-schepen. Behalve water en bier waren wijn, jenever en brandewijn de enige dranken voor de bemanning van een 17e-eeuws schip.

Het belang van wijn voor een gemeenschap wordt nog eens onderstreept door wat we zien gebeuren in de diverse handelsposten en vestigingen over de hele wereld, bijvoorbeeld in Nieuw Nederland. Rond 1650 was de VOC nog steeds in het bezit van een gebied in Noord-Amerika. Langs de oevers van de Hudson lagen van Manhattan tot aan het huidige Albany diverse nederzettingen onder Nederlands gezag. Een van de eerste dingen die de bewoners van die nederzettingen ondernamen, was het opzetten van wijnbouw, ofwel met inheemse druivenstokken, ofwel met geïmporteerde Europese soorten. Zij waren daarin niet erg succesvol, maar dat is een ander verhaal. Het gaat erom dat wijn blijkbaar tot de basisgoederen van een nieuw gestichte samenleving behoorde.

Zo was het ook in de Nederlandse handelspost op Kaap de Goede Hoop. Al in 1652 had Jan van Riebeeck aan de Heren XVII (de directeuren van de VOC) verzocht om toezending van druivenstokken. Deze werden hem inderdaad toegezonden, vers gehaald uit het Rijnland, verpakt in vochtige zakjes zeildoek. Deze lading sloeg niet aan, maar de zending van het jaar daarop wel en in 1659 kon er voor het eerst wijn gemaakt worden. Op de lange weg naar Indië was water en drank aan boord van levensbelang. Om de schepen optimaal te kunnen bevoorraden was de Kaap niet alleen een leverancier van voedsel, maar ook van wijn en vers water! In 1679 trad Simon van der Stel aan als commandant van de Kaap. Op zijn boerderij aan de voet van de Tafelberg, Constantia, heeft deze VOC-dienaar met grote voortvarendheid een wijnbedrijf aangelegd, dat nog steeds bestaat. Van der Stel had inderdaad, zoals mijn vraagsteller suggereert, een Franse wijnbouwer in dienst, maar had waarschijnlijk zelf ook grote invloed op de manier waarop zijn bezit werd ingericht.

Dat er een Franse wijnbouwer in dienst van de VOC stond, was overigens niets bijzonders: de Nederlandse handelsposten waren nooit exclusief een Nederlands(talige) aangelegenheid! Ook op Manhattan woonden rond 1650 Duitsers, Fransen, Denen, Bohemen, Vlamingen etc..., allen in dienst van de eerste multinational in de geschiedenis.

En zo hoop ik een beeld gegeven te hebben van de omstandigheden waaronder de Nederlandse wijngaarden in Zuid-Afrika zijn ontstaan: als onderdeel van een groot handelsimperium, waarbinnen de behoefte aan wijn groot was en waarbij een van de eerste zorgen van een nieuwe nederzetting was het voorzien in een goede drankvoorziening. Daarbij bedoel ik drank niet in de zin van 'bedwelmend middel', maar echt als vocht om te kunnen overleven. Gelukkig lagen de alcoholpercentages toen en stuk lager.

Geproefd: Die Tweede Droom Chenin Blanc

Daar zaten we dan weer aan de keukentafel. Elk twee glazen voor de neus, eentje gevuld met Die Tweede Droom Chenin Blanc 2005 Unwooded van Groot Parijs en eentje met dezelfde wijn maar dan in een 'geeikte' versie. Het ging hier om de twee wijnen van Wine Blogging Wednesday december, afkomstig uit Zuid-Afrika. We waren er beide erg nieuwsgierig naar, aangezien we regelmatig de Loirestreek bezoeken en daar graag wijnen van de chenindruiven drinken.

Maar helaas, onze onmiddellijke en eerste reactie was: dit is helemaal geen Chenin Blanc, dit heeft helemaal niet de karakteristieken die we kennen: niet dat heerlijke bloemige, niet die hoge zuren! Oh zeker, de eerste indruk was van een frisse, fruitige wijn, goed gemaakt, clean. Maar geen chenin blanc. En de versie die gerijpt had op eiken houten vaten al helemaal niet. Nu heeft de Kaapse Steen (chenin blanc in Zuid-Afrika) wel minder zuren dan de wijnen van de Loire en wordt in de regel doelbewust gemaakt voor onmiddellijke consumptie. Maar toch....

Toen we verder gingen proeven, gingen ons allerlei storende dingen opvallen: in de unwooded versie een hele lichte geur van bordkarton bijvoorbeeld, of een wat bittere nasmaak in beide, soms wat lijkend op grapefruit. En beide wijnen lieten geen enkele indruk na op het moment dat de slok uit de mond was. We gaven hem een categorie 2: blij als ik dit op een feestje krijg, maar zelf zal ik het niet aanschaffen.



Opvallend genoeg vielen deze storende kenmerken weg in combinatie met het eten: gepaneerde rogvleugels met vijfkruidenpoeder. De subtiele smaak van de oosterse kruidenmix combineerde uitstekend bij de wooded versie van de Chenin Blanc. Misschien gold toch een beetje het principe: drink een wijn bij een gerecht uit de streek waar hij vandaag komt? Want de Zuidafrikaanse keuken is een typische mengkeuken, met elementen uit Indonesië, China, India, Afrika en West-Europa.

Maar wederom gold: voor ons geen Nieuwe Wereldwijnen, tenminste niet als we in Europa zijn. Ter plekke, straks in Californië of in de toekomst misschien nog eens in Nieuw-Zeeland, zal ik graag van de plaatselijke wijnen genieten, maar in Nederland drink ik liever Franse, Italiaanse of Spaanse wijn.
En ik roep het ook hier nog maar eens: waarom zou je nou toch wijn helemaal uit Zuid-Afrika halen als je voor dezelfde prijs van 7 à 8 euro ook een goede fles uit Frankrijk kunt halen? En waarom zou je een wijn drinken van een druif waaruit alle karakteristieken van die druif verdwenen zijn?

Hoe meer verschillende wijnen we drinken, hoe vaker we bevestigd worden in ons oordeel: haal nou toch gewoon wijn uit de landen die je omringen! Zet de punt van je passer in Nederland, plaats het andere been op Gibraltar en trek dan een cirkel. Beperk je in de aanschaf van je wijn tot de landen die binnen die cirkel vallen en maak alleen af en toe eens een uitstapje om op de hoogte te blijven van de ontwikkelingen in de wijnwereld.
Goed voor het milieu, goed voor de wijnboeren in Europa, goed voor de Europese economie als geheel en echt niet bedreigend voor je portemonnee.

Geproefd: Casa de la Ermita Crianza 2003

Eigenlijk is het tijd voor een proefnotitie van de Wine Blogging Wednesday-wijnen, maar die staat op een computer waar ik vandaag niet bij kan! Dom, maar dan houden jullie hem nog tegoed voor morgen. Vandaag een leuk reisje naar Spanje.

Zondag dronken we bij een stoofschotel met varkensvlees, aardappel en paprika een heerlijke Spaanse wijn, de Casa de la Ermita Crianza 2003.
Casa de la Ermita is een jong en modern wijnbedrijf in Jumilla, een streek ten noorden van Murcia en ten westen van Alicante, in het zuidwesten van Spanje. De wijngaarden van het bedrijf liggen in bergachtig gebied, vlak bij een regionaal park 'El Carche'.

Nog niet zo lang geleden kwamen uit dit gebied vooral futloze rode wijnen, maar door wat vroeger te plukken en dus wat minder overrijp fruit te gebruiken én door fermentatie onder gecontroleerde temperatuuromstandigheden is men er nu in geslaagd in dit warme en droge gebied ook lichtere en fruitigere wijnen te maken. Advies is wel vaak ze jong te drinken.

In 1999 namen vier wijnliefhebbers die reeds ervaring hadden met de druivenverbouw het initiatief een nieuw wijnbedrijf in de streek te beginnen, waarbij ze tevens kozen voor een verantwoorde, ecologische aanpak. Zij wilden vooral wijn maken van de plaatselijke druif, de monastrell, die hier nog op ongeënte wortelstokken voorkomt. De gevreesde druifluis heeft het gebied namelijk nooit aangetast. De Monastrell-wijnen van Casa de la Ermita hebben inmiddels al de internationale wijnpers gehaald en wonnen vele prijzen.

In de crianza die wij dronken waren behalve monastrell ook bekendere druivensoorten als tempranillo en cabernet sauvignon verwerkt. Een crianza is een wijn die minstens twee jaar oud moet zijn, waarvan één jaar op eiken vaten. Blijkbaar mag daar een beetje mee gespeeld worden, want op ons etiket werd vermeld dat de wijn maar tien maanden in Franse en Amerikaanse vaten had gelegen. Een crianza mag niet voor het derde jaar op de markt gebracht worden. (Aangezien we in 2006 leven, klopt het dan precies dat wij een 2003 dronken.)

Ons beviel deze wijn uitstekend: fris en heel fruitig met een wel duidelijk aanwezig aroma van vanille (vanwege de rijping op houten vaten). De geur deed denken aan bramenjam of rijpe pruimen. De wijn had een donkerrode kleur en niet al te veel tannines. Na een dag openstaan waren de tannines opvallender. Vooral bij de varkensvleesstoofpot, een aangepast Portugees recept, paste de wijn erg goed. Zeker een wijn om vaker te drinken en gelukkig komt het alcoholpercentage ook niet boven de 14% uit. Het advies om deze wijnen jong te drinken kunnen we zeker beamen.

In Nederland is de wijn via internet wel te vinden, hij wordt geïmporteerd door Kwast Wijnkopers. Als consument moet je er rond de € 8,00 voor betalen. Wat mij betreft mag deze wijn vaker aangeschaft worden, absoluut een categorie 1: yes, daar willen we meer van drinken!

Mocht je een overwinteraar in Spanje zijn, of er deze zomer op bezoek gaan: Casa de la Ermita is zich stevig aan het profileren en wil graag bezoekers naar het bedrijf trekken. Op de site tref je een brochure aan met daarin alle informatie in vier talen.

Let op de alcoholpercentages!

De kerstdagen staan voor de deur, en menigeen zal al wel eens gedacht hebben aan wat voor wijn hij of zij zal schenken. Tien tegen één dat er een 'stevige' wijn op tafel komt, bij het wild of het gevogelte. En nogmaals tien tegen één dat stevig ook betekent met een hoog alcoholpercentage, zeker 14%.

Wij beginnen er hier steeds meer op te letten, op die alcoholpercentages, want een paar dagen hoofdpijn na een glaasje te veel van zo'n zware jongen is geen pretje. Dit blogje gaat niet in op de achtergronden van de trend naar steeds alcoholischer wijnen. Het is vooral een waarschuwing aan minder ervaren wijnkopers: let op de alcoholpercentages straks bij de wijnen die je voor je kerstdiner uit gaat zoeken! Alcoholpercentages staan duidelijk op etiketten.

Het zal overigens niet makkelijk worden om goede wijnen met lage alcoholpercentages te vinden. Initiatieven om de trend te keren zijn er wel, maar zeker niet altijd nog met overtuigende resultaten. Begin dit jaar las ik op Vins de Loire.info een stukje over een aantal producenten in Touraine die bezig zijn de alcohol uit hun wijnen te halen volgens een procédé dat zij Lirisation noemen. De dranken bevatten maar 6% alcohol en mogen eigenlijk geen wijn heten.

Dan zijn er over heel Europa nog vele andere producenten die aan het experimenteren zijn. Recent proefden we een rosé, Plume Grenache, van Vincent Pugibet (Domaine la Colombette bij Béziers), eerder al uitgebreid besproken op Foodlog. Pugibet heeft diverse prijzen gewonnen, wordt in diverse wijngidsen en gedegen publicaties genoemd en maakt wijnen van rond de 9% alcohol.
Wij vonden de rosé fris, maar helaas net te weinig rosé om hem nog eens aan te schaffen. De alcohol wordt uit te wijn gehaald nadat ze op traditionele manier gemaakt zijn. Er wordt dus wel gebruik gemaakt van rijp fruit, maar wij ervoeren deze rosé toch als te waterig: hij had te weinig karakter naar onze smaak. Dorstlessend was hij wel, maar voor ons te weinig wijn. Binnenkort zullen we ook de Plume Chardonnay nog eens proberen.

Goede kansen op minder alcoholische wijn heb je met wijnen uit Duitsland, een land dat vanouds bekend is om Rieslings en andere witte wijnen van rond de 10% à 11%. Tegenwoordig is dat dan vaak 12%, maar dat is nog altijd een stuk 'veiliger' dan een alcoholbom van 14,5%. En Riesling kun je vaak uitstekend combineren met hert!

Misschien zijn er nog anderen die hun tips over minder alcoholische wijnen hieronder door willen geven. Ik hou mij zeer aanbevolen. Want let er echt op, de komende feestdagen, op die alcoholpercentages! Het kan je kerstdiner redden en de sfeer goed houden. Het zou zo jammer zijn als je na het laatste glas moest constateren dat dat er eigenlijk één teveel was geweest.
.

Geneesmiddel voor een koude dag

Vandaag dronk ik op de wijk-Kerstmarkt een glaasje Glühwein, geschonken door de leden van het Utrechts Wijnmakers- en Wijngaardeniersgilde. Zij hadden kant-en-klare flessen gekocht, in twee varianten, met en zonder alcohol. Ik probeerde de alcoholvrije variant, die met een schijfje citroen erin toch lekker verwarmend was op deze koude en soms natte zondag.
Twee weken eerder dronken we in Lille al een bekertje vin chaud, gekocht bij een van de vele verkopers die in deze tijd overal in noordelijk Europa op Kerstmarkten staan. Samen met de houten huisjes, de Kerstmuziek uit de luidspekers en de glanzend blauwe souvenirmokken is het vaak een kitscherig geheel, maar wel gezellig.
Voor ons zijn dergelijke warme dranken dan ook vooral feestdranken, gedronken in koude maanden bij speciale gelegenheden als Sinterklaas of Kerstmis.

Voor warme wijn, bisschopswijn, Gluhwein, mulled wine of Glögg bestaan honderden recepten. Elders op Wijnkronieken gaf ik er al eens eentje. Al bladerend in een receptenboek met oude huisdranken vond ik gisteren weer een andere, die ik hieronder zal weergeven. De schrijfster van het boek, Nelly Engels-Geurts, meldt bij het hoofdstukje over warme dranken dat het oorspronkelijk geen feestdranken waren, maar geneesmiddelen, goed tegen de hoest, verkoudheid, griep en dergelijke. Dat zal voor veel van deze dranken zeker gegolden hebben, aangezien wijn in de middeleeuwen vaak ook als geneesmiddel werd beschouwd.

Voor een koude natte dag in de Adventstijd daarom nog eens een verwarmend warme-wijnrecept, ook te bestellen in Herberg De Ketel en de Kurk.

Bisschopswijn

1 fles rode Bordeaux-wijn
1 sinaasappel of mandarijn
10 kruidnagels
1 hele nootmuskaat of enige blaadjes foelie
circa 80 gram suiker

Giet de wijn in een emaille pan (geen aluminium), waar een goed sluitende deksel op past. Doe er een fles water bij (wat mij betreft optioneel). Steek de kruidnagelen in de gewassen sinaasappel of mandarijn. Leg deze met de andere kruiden in de pan en laat enige uren trekken op een heel laag pitje trekken, bijvoorbeeld op een theelichtje zetten, of op het sudderplaatje. De kruiden uit de drank halen, suiker toevoegen en voorzichtig in de glazen uitgieten. Als je een lepeltje in het glas zet, is er minder kans dat de glazen springen door de warmte.

Uit: Meiwijn, Saliemelk, Gemberbier - Oude huisdranken, door Nelly Engels-Geurts, Maasbree 1981

Hugh Johnson's Wijngids 2007

Sommige boeken gaan zo stilletjes hun gang: ze krijgen weinig recensies, zijn niet opvallend qua uiterlijk maar tamelijk invloedrijk én onmisbaar. Als sinds 1977 publiceert de Engelse wijnschrijver Hugh Johnson jaarlijks een nieuwe editie van zijn Pocket Wine Book, in Nederland sinds 1984 vertaald als Hugh Johnson's Wijngids.

Hugh Johnson behoort tot de absolute top van Engelse wijnschrijvers. Samen met Jancis Robinson verzorgde hij onder meer de Wijnatlas; hij is ook de auteur van Het verhaal van wijn, over 2000 jaar wijngeschiedenis.

Recent verscheen de Johnson's Wijngids editie voor 2007. Net als andere jaren tref je werkelijk een schat aan informatie aan n dit fantastische boek: wijn-spijscombinaties, goede jaargangen, goede huizen en domeinen, streekspecialiteiten (op wijngebied dan), trends, korte top-tienen van wijnen om naar uit te kijken, verklarende woordenlijstjes etc.. etc… etc… En dat alles per land gerangschikt. Veel feiten zijn gewoon naslag, maar daartussen door signaleert Johnson ook trends en geeft hij veel nuttige lijstjes, op een leesbare manier gebracht.

Bijzonder in de editie van 2007 is de terugblik op de dertig jaar wijngeschiedenis sinds 1977. Johnson signaleert daarin de belangrijkste trends, waarvan de belangrijkste wel is de verschuiving van het belang van locatie naar het belang van de druif. Dertig jaar geleden vermeldde het etiket op een wijnfles de naam van de herkomst van de druif, meestal een streek of plaatsnaam. (Wijn kwam dan ook overwegend uit Europa). De in een gebied voorgeschreven druivensoort diende je als wijndrinker gewoon te kennen: een rode Bourgogne is gemaakt van pinot noir, een Savennières van chenin blanc. Anno 2007 zijn wijnen overwegend bekend vanwege hun druivensoort: mensen drinken graag een Merlot of een Chardonnay. Johnson zegt daarover: 'Californië startte de revolutie, althans als een bewuste beleidsverandering. In 1977 en in mijn eerste editie was varietal de slogan die het nieuwe idee signaleerde.' Na Californië volgde de rest van de wereld, inclusief uiteindelijk ook Europa, en inmiddels zijn er grote groepen wijndrinkers voor wie een Pommard of een Chianti weinig meer zegt.

Naast deze verschuiving in aanduiding signaleert Johnson ook diverse gevolgen daarvan: de hernieuwde belangstelling voor minder bekende druivensoorten bijvoorbeeld, of de veranderingen in smaak. In een notendop krijgen we in dit eerste hoofdstuk weer een fantastisch stukje Engels wijnschrijverij.

Zoals ik al eens eerder schreef, heeft de Nederlandse editie één minpunt: zijn omvang. De Engelstalige pocket is slank en dun en heeft een functionele typografie. Helaas is dat met de Nederlandse editie niet zo: dit is een stevige paperback met een opmaak en typografie die saai en onfunctioneel is. Maar dat mag je niet verhinderen dit boek aan te schaffen. Iedere wijnliefhebber zal er uiteindelijk lang plezier van hebben. Onze editie van 2004 is pas vorig weekend bij het oud papier beland!

Hugh Johnson's Wijngids 2007, Utrecht, Het Spectrum 2006, 415 p., isbn 978 90 2742966 7, prijs € 19,95

Twijfels en overpeinzingen

27% van onze nationale wijnconsumptie komt uit een niet-Europees land, lees ik vandaag in het persbericht voor 'Ontdek de Nieuwe Wereld 2007', het jaarlijkse evenement van Perswijn. Tien jaar geleden was dat nog slechts 4%. In Nederland lijken we dan nog achter te lopen: in het Verenigd Koninkrijk is al 50% van de nationale consumptie uit de Nieuwe Wereld afkomstig.
Absoluut favoriet in Nederland zijn de Zuidafrikaanse wijnen. Vandaag staat op Drinkblog een goed overzicht van die enorme toename van de consumptie van Zuidafrikaanse wijn in Nederland.

Maar tot nu toe ben ik ze nog niet tegengekomen, Zuidafrikaanse wijnen waar ik voor thuis blijf. Of het moet die ene Lammershoek Roulette 2004 zijn, een cuvée van shiraz, carignan, grenache en een snufje viognier.

Voor Wine Blogging Wednesday hebben we inmiddels ook al wat Nieuwe Wereld geproefd: Argentinië, Australië en nu dus Zuid-Afrika. Nog te weinig om te kijken of de Nieuwe Wereld er beter of slechter vanaf komt dan de Oude Wereld. En wat is nu eigenlijk Oude of Nieuwe Wereld? Sommigen zouden de Spaanse wijnen die we in oktober dronken ook beoordelen als uit de Nieuwe Wereld. Het waren wijnen die met moderne technieken gemaakt zijn, afkomstig uit een land dat misschien nog sterker dan sommige landen buiten Europa in opkomst is.

Ik begin inmiddels wel heel benieuwd naar de Chenin Blancs van Groot Parijs te worden. Ze staan bij ons voor vrijdag gepland, bij rogvleugels. Ik moet eerlijk bekennen dat ik wat deze Chenins betreft een beetje met mijn handen in het haar zit. Wat zijn dit voor wijnen? Waar passen ze bij? Bij wat voor gelegenheden zou ik ze drinken? Zou ik ze iemand cadeau durven geven? En aan wie dan? Chenins uit Frankrijk ken ik goed; we zijn jaren achtereen in de Loirevallei op vakantie geweest en hebben er diverse wijnen van chenin blanc gedronken. Wijnen uit Vouvray en Savennières (droog), of uit de vallei van Layon (zoet), of uit Saumur (mousserend) bijvoorbeeld. Die wijnen kan ik plaatsen, daar heb ik een kader voor, heb ik ervaring mee. Maar de Zuidafrikaanse Chenin weet ik nog niet goed een plekje te geven in mijn wijnervaringen. Ik heb wel eens Zuidafrikaanse Steen op, uit de supermarkt. Aangezien Steen gewoon een andere naam voor Chenin Blanc is, ken ik de wijnen dus wel. Maar die hebben geen blijvende indruk achter gelaten.

Kortom, voor mij is deze Wine Blogging Wednesday nog veel meer een ontdekkingsreis dan anders: in tegenstelling tot andere keren heb ik geen idee wat ik in de fles kan verwachten. Bovendien ken ik de Zuidafrikaanse keuken niet.
Nog twee nachtjes slapen, dan zal ik het weten.