Schitterend Glas

Donderdag bezocht ik in Leiden twee tentoonstellingen die voor liefhebbers van eten en drinken de moeite waard kunnen zijn. Vandaag aandacht voor Schitterend Glas in het Rijksmuseum voor Oudheden (RMO), later deze week komt Eten! in het Museum voor Volkenkunde aan de beurt.

Wijn wordt pas sinds de achttiende eeuw in glazen flessen bewaard en later ook vervoerd. Als je op de schitterende tentoonstelling met Romeins en ander glas uit de Oudheid uit de collectie van het RMO loopt, is dat een verwarrende gedachte. Daar staan zulke prachtige, maar ook praktische voorwerpen van glas, waaronder flessen in vele soorten en maten, dat je je afvraagt wat er met die kennis in de tussenliggende eeuwen is gebeurd. (Een deel van het antwoord ken ik wel: het heeft ook te maken met de afsluiting van de fles. Pas met de 'uitvinding' van de kurk kon wijn ook langer in de fles bewaard worden...)

Vierkante flessen kenden de Romeinen ook: die kun je makkelijk tegen elkaar aan plaatsen en zo in een krat vervoeren, zonder ruimteverlies. Opvallend wijngereedschap is verder een titris, een hevel. Met dit glazen apparaat dat de vorm van een fles heeft, kan wijn worden overgebracht van een vat naar het glas. Als het flesje in de wijn wordt gedompeld, vult de buik zich doormiddel van de kleine gaatjes aan de onderkant. Met de duim sluit de gebruiker de tuit af en creëert zo een vacuüm. Wordt de fles daarna omgekeerd en de duim weggehaald, kan de wijn veilig in de drinkbeker geschonken worden.

Op de tentoonstelling staan verder de fraaiste parfumflesjes en er liggen zelfs voorlopers van kerstballen. Nou ja, niet helemaal, maar de levensechte glazen dadels zou je zo met een touwtje in de boom kunnen hangen. In die dadels werd in het Midden-Oosten zoete olie cadeau gegeven met Nieuwjaar. Een goede en zoete Nieuwjaar wensen de joden elkaar trouwens nog steeds op Rosj Hasjana (joods Nieuwsjaar).

Naast de flessen is er natuurlijk ook glazen drinkgerei. Van de prachtigste gekleurde luxe bokalen tot simpele bleekgroene bekerglazen. En uiteraard glazen op voet, waarvan ik nog steeds niet heb kunnen vinden wat nu de precieze achtergrond is. We vermoeden van alles, maar het antwoord werd ook op deze tentoonstelling niet gegeven. Misschien staat er iets over in de fraaie catalogus, die ik echter iets te prijzig vond om aan te schaffen (€ 17,95, 64 p.)

Tot slot wil ik ook een van de hoogtepunten niet onvermeld laten: twee prachtige karaffen in bleekgroen-blauw glas in de vorm van druiventrossen, gemaakt in de omgeving van Trier rond 150-200 na Chr. Met een beetje fantasie zie je het banket voor je waar uit deze houders wijn werd geschonken. Waarschijnlijk een banket voor frivole rijke dames en heren, die niet alleen van de inhoud genoten, maar ook van de vorm. Je zou er de tijdmachine van Dolf Wega van Amstelveen graag voor gebruiken. (Voor diegenen die hun jeugdklassiekers niet meer zo paraat hebben: uit Kruistocht in spijkerbroek, recent vrij aardig verfilmd!)

Schitterend Glas in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden is nog tot en met 4 maart 2007 te zien.

Vrijdagmiddag half vijf-wijn

Wat drink je op een vrijdagmiddag in december als de schemering gaat vallen en terwijl je druk aan het overleggen bent over de toekomst van Wine Blogging Wednesday, Wijnkronieken en andere interessante ontwikkelingen op bloggebied? Iets inspirerends, iets fris, iets met niet al te veel alcohol. Vandaag mocht ik samen met de oprichter van Foodlog en Tastewine genieten van een fantastische Duitse Riesling uit de Pfalz. Lekkere stevige zuren, om bij wakker te blijven (er moet tenslotte wel over de toekomst nagedacht worden). Lekker koel en een laag alcoholpercentage, zoals het een Riesling betaamt. En ook heerlijk mineralig, alsof je op een kiezelsteen aan het sabbelen bent. Precies het soort Riesling waar ik dol op ben, en waar je er gelukkig steeds meer van kunt kopen in Nederland.

Niet iedere wijn heeft een combinatie met eten nodig. Niet iedere wijn roept diepe gedachten op. Deze Riesling Kabinett Trocken 2005 van Weingut Dengler-Seyler (Pfalz), prijs € 8,30, was gewoon heerlijk: de juiste wijn op het juiste moment in het juiste gezelschap (want we vonden hem allebei ontzettend lekker).

Dit is het soort wijnen waarvan ik zeg: gewoon aanschaffen, komt altijd van pas, bijvoorbeeld voor de productieve uurtjes rond half vijf, wanneer de betere gesprekken om een lekkere wijn vragen! Maar er zijn legio andere momenten voor deze wijn te bedenken. Ook bij een lunch zal íe het bijvoorbeeld vast heel goed doen. Via Imperial Wijnkoperij wordt de wijn geïmporteerd, bij Tastewine is hij ook te krijgen.

Wine Blogging Wednesday - 7; het eindoordeel

Ed van Wijnerij schreef vandaag een mooi eindoordeel over de twee Chenin's van Groot Parijs in Zuid-Afrika. Velen vonden het twee uitstekende wijnen, zelf was ik er minder gecharmeerd van.

Wine Blogging Wednesday gaat nog heel even door op de oude voet, maar over enige tijd zullen we het jullie nog makkelijker gaan maken mee te doen. Hou de deelnemende blogs de komende tijd daarom goed in de gaten.

En volgende week zijn we te gast bij een 'nieuw' blog, Winelog op Tastewine. Winelog is opgezet door Dick Veerman en Ailko Faber; tevens zullen ondergetekende en anderen ook regelmatig een bijdrage aan Winelog gaan leveren.
Ailko Faber zal ons op 3 januari de twee wijnen van Wine Blogging Wednesday - 8 presenteren en op 30 januari het eindoordeel geven.

Stay tuned, zoals ze vroeger op de radio zeiden!

Gort, Bordeaux en de geschiedenis

Hij moet het wel ontgelden hoor, die Ilja Gort. Perswijn kon het weer niet laten om in het laatste nummer een paar flinke katten naar onze vooruitgeschoven post in Bordeaux uit te delen. Flauw toch, om iemand vanwege zijn marketingsuccessen en markante snor voor rotte vis uit te maken. Ik vind zijn Tulipe-wijnen ook niet fantastisch, maar durf niets te zeggen over de andere wijn, Chateau de la Garde. Die ken ik niet en zou ik misschien eens moeten bestellen bij de Wijnbeurs.

Eigenlijk doet Gort niet veel anders dan wat de Nederlandse handelaren en ingenieurs in de zeventiende eeuw deden, bedacht ik me laatst. Krijgen we in Nederland niet genoeg wijn die wij als Nederlanders lekker vinden? Dan gaan we het toch zelf in het land waar het vandaan komt maken? Ik schreef er al eerder over: in de zeventiende eeuw kende Nederland zo'n grote behoefte aan zoete witte wijnen, dat ze zelf een stevige vinger in de Bordeauxse pap regelden. Wijnboeren werden overgehaald speciaal voor de Nederlandse markt te gaan boeren, moerassen in de Medoc werden drooggelegd om meer land voor wijnbouw te creëren (om het maar eens heel kort door de bocht te stellen).

En een van de bekendste wijnen uit het gebied was en is nog steeds de zoete Monbazillac. Deze dankt zijn populariteit in ons land aan Franse wijnbouwers die na de intrekking van het Edict van Nantes (1685: opheffing van de godsdienstvrijheid voor de protestanten in Frankrijk) naar Amsterdam vluchtten. Zij hadden toen al goede banden met Holland, vanwege de zoete wijnen die hier erg geliefd waren. In Amsterdam bouwden zij hun relatie met de wijngebieden waar ze vandaan kwamen verder uit en importeerden meer en meer zoete Monbazillac. In de negentiende eeuw stond er op de etiketten zelfs een kwaliteitsmerk: Marque Hollandaise. Ook nu nog kun je deze term zo af en toe tegenkomen op een fles.

Laat nou Ilja Gort zijn kasteeltje bezitten niet ver van Monbazillac, aan de rand van de door Nederlanders ook om andere redenen geliefde Dordogne-streek.

In zijn nieuwe boek Overleven als Gort in Frankrijk lezen we vanalles over dat leven in een van Frankrijk's belangrijkste wijnstreken. Ik moet eerlijk bekennen dat ik het boek met een glimlach om de mond heb gelezen en dikwijls heb gedacht dat Gort inderdaad een gelukkig mens moet zijn. Wie wil er nu niet wijn maken in een prachtige historische streek en dan ook nog prijzen winnen met zijn wijnen? Bovendien verkopen die wijnen ook nog eens goed.

Die zeventiende-eeuwse handelaren moeten dezelfde gevoelens hebben gehad als Gort in zijn boek, denk ik dan, als zij weer eens in de streek op bezoek kwamen om de voorraden voor de winter te komen aanvullen. Even lekker weg uit ons koude kikkerlandje.

Gort schrijft enorm aanstekelijk én herkenbaar. Komt er een groep vreselijke Nederlandse toeristen aan de poort, duikt hij weg tussen de wijnstokken. Zou ik ook doen, eerlijk gezegd. Of dat verse croissantje bij het ontbijt waar hij zo van kan genieten: niets heerlijkers ook voor mij dan zo'n warm broodje te eten met een kopje thee erbij in de eerste stralen van de zon boven de bergkam, zittend voor je tent.

Is het een goed boek, kan ik het aanraden? Ach, het is maar wat je ermee wilt bereiken. Wil je iemand een boek geven over wijn: niet doen. Wil je een dierbare verrassen met een 'lief' boek tussendoor: doen, het perfecte geschenk. Ook als je niet van de wijnen van Gort gecharmeerd bent. En de geschiedenis zal leren of een blogger over een eeuw ook nog schrijft over die Nederlander in Bordeaux die wijnen maakte die het publiek in het thuisland graag dronk.

Ilja Gort, Overleven als Gort in Frankrijk, Tirion Uitgevers,
isbn-13 9789043909501, € 19,95

Kerstmis 2007

Ik wens iedereen een vrolijk, licht en gezegend Kerstfeest!

Perfecte combinaties

Soms klopt het gewoon allemaal: de wijn, de hapjes, het gezelschap, het diner. Aan de vooravond van Kerst, voordat de stress van mislukte desserts en geruzie in de keuken losbarst, vertel ik graag hoe het ook kan gaan.

Al sinds 2004, toen ik van een bedrijfsuitje een aantal flessen meebracht, lagen er in onze wijnkast twee Rieslings 2002 van Apostelhoeve te wachten op HET moment. Dat moment was gisteren. Tijdens de voorbereidingen voor het diner probeerden we uiteraard alvast de wijn even, bij een stukje ambachtelijke worst van wild zwijn (Marché des Producteurs, Lille). Wow, wat een combinatie was dat. Verrukkelijk! De wijn was er sinds we de vorige fles dronken absoluut beter op geworden. Heerlijk fris, appeltjes in de geur, heel lichtje zoetje in de afdronk, zuur perfect afgestemd op het vette van de worst. Voor we het wisten en voor onze mahjongg-vrienden waren gearriveerd, was er al bijna een hele fles op! Gelukkig kon dat ook, de wijn heeft maar een alcoholpercentage van 11%.

De Riesling was eigenlijk bedoeld voor bij de hertenbiefstukjes die we bij het Nationaal Park de Hoge Veluwe hadden gehaald. Van die biefstukjes hebben we spiezen geregen, die slechts drie minuten onder de grill hoefden. Samen met een sausje van goede Fallot-mosterd (import uit Lille) en honing van de Larzac, aardappeltjes die met grana pardano een uurtje in de oven gegaard hadden (en waar je dus niet meer naar om hoeft te kijken) en een lauwwarme salade van veldsla en geroerbakte broccoli met peultjes (gedeeltelijk al klaar te maken voordat het bezoek arriveert) bleek het een heerlijk en simpel klaar te maken menu. Het hielp natuurlijk dat we de wildspiezen al eens eerder uitgeprobeerd hadden. Niets kan zo vervelend uitpakken als een onbekend recept uitproberen met Kerst!

Zelden hebben we een zo genoeglijk feestmaal gehad als dit pre-kerstdiner. Onthouden maar: als voorgerecht of borrelhapje Nederlandse Riesling van de Apostelhoeve met goede ambachtelijke worst van varken of zwijn, en daarna diezelfde Riesling bij gegrilde hertenbiefstuk met een sausje van mosterd en honing. Aan te bevelen in ieder gezelschap dat wijn en lekker eten enigszins weet te waarderen.

Geïnteresseerden mail ik de recepten graag toe.

Warme wijn

Herberg De Ketel en de Kurk is ook met Kerst helaas nog gesloten. Soms komt er echter een eenzame verkleumde reiziger langs, en die kunnen we, zeker met Kerst, natuurlijk niet de deur wijzen. We schenken die reizigers met liefde een lekker glas kweeperencognac, bisschopswijn of andere kruidendrank. En er staat ook een kan verfrissende vin d'orange klaar!

Collega Ariane, die de receptuur van de Herberg aan het aanleggen is, had gelukkig zo vlak voor Kerst nog even tijd een eerste bijdrage te leveren. Zij dook eens in de receptuur van warme wijnen:

Al eerder schonken we warme wijn als medicijn tegen koude dagen in Herberg De Ketel en de Kurk. Nu heb ik de gewoonte om op koude dagen heerlijk recepten te lezen. Dan ontstaat al snel de neiging om recepten met elkaar te vergelijken. Datzelfde overkwam mij met het verschijnsel warme wijn, glühwein, glögg, of bisschopswijn.

Zoals Mariëlla al schreef, er bestaan werkelijk honderden recepten. Toch hebben ze allemaal (door heel Europa) dezelfde basis. De basis is meestal rode wijn. Vaak wordt een eenvoudige, stevige Franse wijn aangeraden, maar neem geen wijn die op eikenhout heeft gelegen. Ik vond bovendien ook een recept met witte wijn, waarin citroen, kaneel en gember gebruikt worden.

Opvallend is het dat er altijd specerijen in gestopt worden, waarvan de meeste sinds de Gouden Eeuw vanuit de Oost ingevoerd werden. En dan bedoel ik kaneel, kruidnagel, kardemom, gember, peper, anijs, nootmuskaat en foelie. Dezelfde kruiden die sinds Middeleeuwen (en in toenemende mate sinds de 17e eeuw) gebruikt worden in allerlei soorten feestgebak zoals kruidkoek, speculaas, gingerbread en peperkoek. Andere smaakmakers die ik heb aangetroffen zijn vanille, karwij, laurier, geelwortel en zelfs saffraan!

Soms wordt er (uit zuinigheid?) water toegevoegd aan de wijn. Soms juist wat extra pit in de vorm van een glas brandewijn. Dit kan dan cognac zijn, of jenever, of sinaasappellikeur, rum of wodka.
Ingrediënten die meer uit zuidelijke streken komen zijn de citrusvruchten. Zowel sinaasappel als mandarijn, citroen en grapefruit worden genoemd. Soms verdwijnen ze heel in de wijn, soms in stukken en soms alleen de schil. Ook de noten en zuidvruchten worden niet vergeten. In de Scandinavische glögg worden op de bodem van het glas wat rozijnen en gehakte amandelen gelegd. De Engelsen prefereren een 'candy cane' (rood/wit kerstzuurstokje) in het glas.

Een interessant ingrediënt is bergamot. Dit is in de vorm van olie te koop in Frankrijk. Nigella Lawson lost de moeilijke verkrijgbaarheid van dit ingrediënt op door Earl Grey thee te gebruiken, een theesoort die met bergamotolie is gearomatiseerd. Thee wordt trouwens ook gebruikt in sommige recepten voor een andere wijndrank: Sangria. Maar daarover komende zomer meer.

Bijna altijd wordt de warme wijn gezoet. Dit kan ook weer met verschillende soorten zoetmiddelen. Meestal is het gewoon suiker, maar ook bruine suiker, honing of stroop worden genoemd.
Over hoeveelheden en verhoudingen kan ik alleen maar zeggen dat hier heel veel variatie in is: ik heb recepten gevonden met vier tot wel twintig kruidnageltjes. In het middeleeuwse recept voor hypocras dat Mariëlla al eerder publiceerde worden hele onzen van bepaalde specerijen verwerkt. Overigens worden ook bier, cider, mede en port warm geserveerd in diverse varianten.

Samenvattend bestaat de grootste gemene deler uit:

• een fles wijn
• diverse specerijen
• citrusfruit
• suiker/stroop/honing
• water, thee en/of sterke drank
• noten en zuidvruchten.

Zoals een Engelse site het zegt: ”Your mulled drink is limited only by your own imagination!”

Ariane

(De foto toont kruiken van het VOC-schip de Duyfken. De foto is afkomstig van een Nederlandse weblogger in Australië.)